Posted in հայոց պատմություն

Հայկական հարցի միջազգայնացումը.

1. Պարզաբանե՛ք «Արևելյան հարցի» և «Հայկական հարցի» էությունը:

Հայկական հարցը սեփական պետականության վերականգնման, իր Հայրենիքում, սեփական պետականության սահմաններում հայ ժողովրդի համախմբման և այդ նպատակներին հասնելու համար հայ ժողովրդի մղված ազգային-ազատագրական պայքարի մասին էր: 

Հայկական հարցը քննարկման է արժանացել Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մաս 1877-1878 թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո: 

Չստանալով իրական երաշխիքներ՝ հայ ազգային պատվիրակությունը, այնուամենայնիվ մեկնեց Բեռլին, սակայն նրան չթույլատրվեց նույնիսկ մասնակցել կոնգրեսի նիստերին։ 


2. Համեմատե՛ք Սան-Ստեֆանոյի և Բեռլինի պայմանագրերում Հայաստանին և հայերին վերաբերող հոդվածները:

Մեծ նշանակություն է ունեցել բալկանյան ժողովուրդների՝ թուրքական լծից ազատագրման և Հայկական հարցի միջազգային դիվանագիտության ասպարեզում հայտնվելու գործում։ Հատուկ հոդվածով (16-րդ) նախատեսվում էր վարչական բարենորոգումներ անցկացնել Արևմտյան Հայաստանում։ Պատերազմի հաջող ընթացքը Ռուսաստանի համար և Արևմտյան Հայաստանի մի մասի գրավումը ռուսական զորքերի կողմից ազատագրական հույսեր ներշնչեցին նաև հայ քաղաքական շրջաններին։ 

Սան Ստֆանոյի պայմանագրում մտցվեցին առանձին հոդվածներ ու ձևակերպումներ, որոնք վերաբերում էին Հայաստանին ու հայերին։ Հայերին էր վերաբերում 16-րդ, 25-րդ, 27-րդ հոդվածները

Բարձր դուռը պարտավորվում էր Արևմտյան Հայաստանում ռուսների գրավված և կրկին Թուրքիային վերադարձվելիք տարածքներում անհապաղ բարեփուխումներ անցկացնել և ապահովել հայերի անվտանգությունը քրդերից և չերքեզներից։ (16-րդ)

Ռուսական զորքերին իրավունք էր տրվում 6 ամիս ժամկետով մնալ Հայաստանում։ (25-րդ)

Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում էր չհալածել պատերազմում ռուսներին աջակցած քրիստոնյաներին։ (27-րդ)

Բեռլինի վեհաժողովը տեղի է ունեցել 1878 թ-ի հունիսի 13-ից հուլիսի 13-ը, որտեղ առաջին անգամ միջազգային դիվանագիտության խնդիր է դարձել Հայկական հարցը՝ որպես Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մաս։ Բեռլինի պայմանագրում հայերին էր վերաբերում 61-րդ հոդվածը.՝

Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում է բարեփոխումներ անցկացնել հայկական տարածքներում, ապահովել հայերի անվտանգությունը:

Բեռլինի վեհաժողովը շրջադարձային եղավ Հայկական հարցի պատմության մեջ և խթանեց հայ ազգային-ազատագրական շարժումը Թուրքիայում։


3. Ի՞նչ դասեր քաղեցին հայերը Բեռլինի վեհաժողովից /գրավոր-բլոգային աշխատանք/.

Ընդունած 61-րդ հոդվածի համաձայն՝ Օսմանյան կայսրության ներքին գործերին միջամտելու իրավունք էին ստանում մեծ տերությունները, ինչը հուսալի կարգավիճակ չէր կարող ապահովել հայ ժողովրդի համար: 61-րդ հոդվածում նշված չորս միջոցներից ոչ մեկը՝ բարեփոխումներ, հայերի ապահովությունը անիշխանական ցեղերից, պարբերական ծանուցումներ պետություններին և նրանց վերահսկողությունը, չգործադրվեց: 

Հայ ժողովուրդը մեծ հույսեր էր կապում Բեռլինի վեհաժողովի հետ՝ ակնկալելով լուծում ստանալ Հայկական հարցին: Հայ ժողովուրդը Հայկական հարցի լուծումը ձեռք բերեց տխրահռչակ վիճահարույց 61-րդ հոդվածի տեսքով, որը ճակատագրական դարձավ նրա պատմական զարգացման համար: 61-րդ հոդվածը ոմանց խոր հիասթափություն պատճառեց, մյուսներին՝ անհիմն ոգևորություն:

Posted in հայոց պատմություն

Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին

1. Ներկայացրե՛ք ռուս-պարսկական Գյուլիստանի և Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագրերը, փորձե՛ք գնահատել դրանք

Ֆրանսիան, Անգլիան և Օսմանյան կայսրությունը ձգտում էին դաշինք ստեղծել Ռուսաստանի դեմ, որը հանգեցնում է պատերազմի։ 1812թ․ ռուս-թուրքական պատերազմից հետո ռուսները անցնում են պարսիկների վրա հարձակմանը։ Հաջորդ տարին՝ հոկտեմբերի 12-ին, Արցախում գտնվող Գյուլիստան գյուղում հաշտության պայմանագիր է կնքվում։ Ռուսաստանին անցնում են Լոռին, Փամբակը, Շամշադինը, Գանձակը, Ղարաբաղը, Շիրակը և Երևանի ու Նախիջևանի խանությունները մնում են Պարսկաստանի տիրապետության տակ։

Արդեն ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ ռուսները, անցնելով Արաքս գետը, ներխուժում են Թավրիզ։ Մինչև 1828թ․ սկզբները նրանք գրավում են Խոյը, Սալմաստը, Ուրմիան։ Դրանից հետո շարժվում են դեպի Թեհրան, որտեղ շահը ստիպված է հաշտություն խնդրել։ Այդպիսով՝ 1828թ․ փետրվարի 10-ին, Թավրիզ-Թեհրան ճանապարհի վրա Թուրքմենչայ գյուղում հաշտության պայմանագիր է կնքվում։

2. Փորձե՛ք վերլուծել դրա նշանակու­թյունը թուրքական լծի տակ գտնվող մյուս ժողովուրդների և հայերի համար /գրավոր/.

Թուրքահպատակ հայերը կարող էին 18 ամսվա ընթացքում, իրենց շարժական գույքով, տեղափոխվել Ռուսաստան։ 1829–1830 թվականներին շուրջ 75-80 հազար հայ Էրզրումից (Կարին), Կարսից, Բայազետից գաղթեց Անդրկովկաս։ Թուրքիան ճանաչեց Վրաստանի, Իմերեթի, Մեգրելիայի ու Գուրիայի, ինչպես և 1828 թվականի Թուրքմենչայի պայմանագրով Երևանի և Նախիջևանի խանությունների միացումը ռուսական կայսրությանը։ Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագիրը ամրապնդեց Ռուսաստանի տնտեսական–քաղաքական դիրքը Բալկաններում, Սև ծովի ու նեղուցների վրա և Անդրկովկասում։ Սակայն այս պայմանագիրը չարդարացրեց հայերի հույսերը, նրանց արդարացի ձգտումները։ Նրանց այդ ցանկությունը չիրականացավ Ռուսաստանի հակառակորդ եվրոպական մեծ պետությունների վարած քաղաքականության հետևանքով: 

Posted in հայոց պատմություն

Ազատագրական պայքարը 18-րդ դարի 2-րդ կեսին.

Հայաստանի ազատագրության Հյուսիսային ծրագիր, ստեղծվել է 1780-ականներին և հեղինակներն են եղել Հ. Լազարյանը և Հ. Արղությանը։ Նրանք կազմում են նախագիծ, որը հետագայում հայտնի դարձավ Հյուսիսային անվամբ։ Այն կազմված էր 18 կետերից։

Այս ծրագրի առաջին երեք հոդվածները հայերի և ռուսների միջև եղավ կրոնական հակասությունները կարգավորող կետեր էին։

Առաջարկվում էր կնքել հայ-ռուսական հավիտենական դաշինք։

Հայաստանում պետք է պահվեր չափավոր քանակի ռուսական զորքը, որը պետք է երկիրը պաշտպաներ հնարավոր արտաքին հարձակումներից։ 

 Հայաստանը պետք է հարկ վճարեր սեփական հանքերից ստացված եկամուտից, նաև անհրաժեշտության դեպքում պետք է զորք հատկացներ Ռուսաստանին։ 

 Հայաստանը հռչակվելու էր թագավարություն, որի թագավորը պետք է ընտրվեր ռուսաց կայսրի կողմից և օծվեր Էջմիածնում։

Երկրների միջև կնքվելու էր առևտրական պայմանագիր։Սակայն այս նախագիծը չքննարկվեց ռուսական իշխանությունների կողմից և մնաց անպատասխան։[

  • Վրաց երկու թագավորությունների հետ պատերազմ սկսել Թուրքիայի դեմ՝ Ռուսաստանից Վրաստան ուղարկելով մի արշավախումբ։
  • Ռուսաստանում բնակվող հայերից և վրացիներից կազմել կամավորական ջոկատներ, որոնց հրամանատարը լինելու էր հայ։ Պատերազմի ընթացքում կամավորական ջոկատներ պետք է կազմավորվեին նաև Արևմտկան   և Արևելյան Հայաստաններից: 
  • Ծրագրվում էր պատերազմի մեջ ներգրավել նաև Արցախի մելիքներին՝ նրանց մատակարարելով զենք, հանդերձանք և այլ անհրաժեշտ ռազմամթերք։
  • Հայաստանը ազատագրելուց հետո դրա երկու մասերը պետք է միավորվեին։ Կազմվելու էր Հայաստան պետությունը՝ Ռուսասատանի հովանու ներքո։
  • Արցախի մելիքներից մեկը պատահականության սկզբունքով պետք է դառնար հայոց թագավոր։
  • Կնքվում էր նաև փոխօգնության պայմանագիր։ Եթե Ռուսաստանին անհրաժեշտ լիներ ռազմական օգնություն, ապա հայերը պետք է նրան օժանդակեին։ Իսկ Ռուսաստանը պետք է հովանավորեր հայերին արտաքին թշնամիների հարձակման դեպքում։
  • Այս երկու ծրագրերն էլ կազմվել էին ռուսական կողմնորոշմամբ,սակայն երկուսն էլ ռուսական կայսրության կողմից ուշադրության չարժանացավ։
  • «Որոգայթ Փառաց»

Որոգայթ փառացը18-րդ դարի2-րդ կեսի հայ լուսավորական մտքի և առաջադիմական գաղափարների արժեքավոր վավերագիր է։ Շարադրել է Շահամիր Շահամիրյանը արևմտաեվրոպական լուսավորական գաղափարների ազդեցությամբ։ Հրատարակվել է Մադրասում, Շ․ Շահամիրյանի որդի Հակոբի «Որոգայթ Փառաց»-ի անունով, 1788-1789 թվականներին։ Վերահրատարակվել է 1919 թվականին, Թիֆլիսում ։ 2002 թվականին լույս է տեսե, Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական իրավունքի կոնտրոնի կողմից նախաձեռնած ժամանակակից գրական հայերենով թարգմանությունն ու հրատարակում:

Ընդարձակ առաջաբանում դատապարտվում են ավատատիրական-միապետական կարգերը, հիմնավորվում թուրք-պարսկական բռնակալությունից Հայաստանի ազատագրման ուղիները և այնտեղ դեմոկրատական կարգերի հաստատման սկզբունքները։

Գրքի երկրորդ և բուն մասը սահմանադրության նախագիծն է, որը ներկայացնում է ապագա անկախ Հայաստանի հասարակական-պետական կառուցվածքը, կառավարման մարմինների ստեղծման կարգը, նրանց իրավասությունները, քաղաքացիների իրավունքներն ու պարտականությունները, տնտեսության, լուսավորության, զինված ուժերի կազմակերպման հարցերը և այլն։

«Նոր տետրակ,որ կոչի հորդորակ», քաղաքական-հրապարակախոսական բնույթի աշխատություն,

Հրատարակվել է [Հակոբ Շահամիրյան]ի տպարանում ([Մադրաս], [Հնդկաստան]), 1772-1773 թվականներին, նրա ջանքերով ու ծախքով, ինչպես նաև Մովսես Բաղրամյանի աշխատությամբ։ «Նոր տետրակ,որ կոչի հորդորակ»-ը յուրօրինակ մատյան-համապատում է հայ ժողովրդի անցյալի ու ներկայի մասին։ Հիմնական բովանդակությունն են կազմում Հայաստանի պատմության համառոտ շարադրանքը, աշխարհագրությունը, հայկական «Նոր տետրակ որ կոչի հորդորակ»-ի տիտղոսաթերթը պետականության կործանման պատճառները, օտարներին հայերի վճարած հարկերի տեսակներն ու չափերը։

«Որոգայթ Փառաց» ը դա օրենքների հավաքածու էր,իսկ «Նոր տետրակ, որ կոչի հորդորակ»ը ազատագրական պայքարի ծրագիր էր։

Posted in հայոց պատմություն

«Հերոսապատում» նախագիծ

Զեյթունի հերոսամարտ

Զեյթունի հերոսամարտ 1915–16 թթ-ին զեյթունցիները դիմեցին ինքնապաշտպանության, սակայն, ավարտվեց անհաջողությամբ։ 1915 թ-ի մարտին Զեյթունի հայերը բռնի տեղահանվեցին և քշվեցին Դեյր էզ Զորի անապատը։ Նրանց մեծ մասը կոտորվեց, փրկվածները տարագրվեցին։ Առաջին աշխարհամարտում Թուրքիայի պարտությունից հետո ֆրանսիական զորքերը գրավել են Կիլիկիան։  1919 թ-ի օգոստոսին Զեյթունի և շրջակա գյուղերի 1050 բնակիչներ վերադարձել են իրենց բնօրրանը, հիմնել Ազգային խորհուրդ՝ Արամ Չոլաքյանի գլխավորությամբ։ Բայց 1921 թ-ի հունիսին զեյթունցիները ստիպված էին ընդմիշտ լքել իրենց քաղաքը։ Զեյթունի իրադարձությունները լայն արձագանք գտան հայ իրականության մեջ և բազմաթիվ հայ գրողների՝ Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանի, Նահապետ Ռուսինյանի, Սմբատ Շահազիզի, Հարություն Չաքրյանի, Սիամանթոյի, Դանիել Վարուժանի, Հովհաննես Թումանյանի, Րաֆֆու, Մուրացանի և ուրիշների գործերում, իսկ ժողովուրդը հյուսել է երգեր։ Մեծ եղեռնը վերապրած և 1946 թ-ին հայրենիք ներգաղթած զեյթունցիները Երևանի հյուսիսային մասում հիմնադրել են Զեյթուն թաղամասը։

Մուսալեռան հերոսամարտ

Ստեղծվեց հատուկ զինվորական մարմին՝ Եսայի Յաղուբյանի ղեկավարությամբ: Կարևոր դեր էին կատարում նաև Պետրոս Տմլաքյանը, Պետրոս Թութագլյանը, Տիգրան Անդրեասյանը և ուրիշներ: Լեռ բարձրացողների մեծ մասը կանայք ու երեխաներ էին, որոնց համար շտապ խփվեցին վրաններ: Հատուկ  ուշադրություն դարձվեց դիրքերի ու պատնեշների կառուցմանը: Ռազմիկները ընդամենը 600-ն էին՝ սահմանափակ թվով զենքով ու փամփուշտներով: Լեռան պաշտպանությունը բաժանվեց 4 շրջանի, որտեղ ամրացան մարտական ջոկատները: Օգոստոսի 7-ին թշնամին սկսեց իր առաջին հարձակումը, բայց հանդիպեց համառ դիմադրության և 6 ժամյա մարտերից հետո, կորուստներ տալով, նահանջեց: Օգոստոսի 10-ին թշնամին նորից հարձակվեցին 5.000-անոց զորքով՝ թնդանոթների ուղեկցությամբ:

Դրությունը բավականին ծանր էր, բայց հայ մարտիկները, համառ մարտեր մղելով, 12-ժամյա ճակատամարտից հետո հետ մղեցին թշնամուն՝ պատճառելով նրան ծանր կորուստներ: Օգոստոսի 19-ին թշնամին ձեռնարկեց ավելի խոշոր հարձակում 9.000-անոց կանոնավոր զորքով ու հրոսակախմբերով: Մարտերը շարունակվեցին 2 օր անընդմեջ: Թուրքերը մի քանի կետերում ճեղքեցին հայերի պաշտպանության գիծը, բայց հաջողության չհասան, և, ի վերջո, տալով մեծ կորուստներ՝ նահանջեցին: Չկարողանալով կոտրել մուսալեռցիների դիմադրությունը՝ թուրքերը միառժամանակ հրաժարվեցին նոր հարձակումից և որոշեցին լեռը պաշարելով՝ սովամահ անել հայերին: Նրանք այդտեղ կենտրոնացրին 15.000 զորք: Մուսալեռցիների դրությունը խիստ ծանրացավ: Վերջանում էին պարենն ու ռազմամթերքը: Պետք էր օգնության դիմել: Ինքնապաշտպանության ղեկավարները հույս ունեին օգնություն ստանալ ծովից, ուր կարող էին երևալ դաշնակիցների մարտանավերը: Որպես ազդանշան լեռան ծովահայաց եզրին բարձրացվեցին սավաններից պատրաստված 2 դրոշակներ, որոնց վրա պատկերված էին կարմիր խաչեր և գրված «քրիստոնյաները վտանգի մեջ են»: Դրանց շուրջը վառվում էին խարույկներ՝ անցնող նավերի ուշադրությունը գրավելու համար: Երկար ժամանակ հորիզոնում մարտանավ չէր երևում։ Մի քանի մարդ ուղարկվեցին Հալեպ ու Ալեքսանդրեթ՝ դաշնակիցների հետ կապվելու հույսով, սակայն, ապարդյուն: Վերջապես սեպտեմբերի 5-ին ծովում երևաց «Գիշեն» ֆրանսիական ռազմանավը, որը մակույկ ուղարկեց ափ և վերցրեց ժամապահներին: Իմանալով հայերի դրության մասին՝ ռազմանավի հրամանատարությունը հրաման արձակեց հրետակոծել թուրքական դիրքերը և հեռացավ հայերին օգնություն հասցնելու խոստումով:

Posted in հայոց պատմություն

«Մեր գերդաստանը» ընտանեկան նախագիծ

Ըստ նախնիներիս փոխանցած տեղեկությունների՝ Չերքեզյանների տոհմը սերում է Արևմտյան Հայաստանի Մուշ քաղաքից։ Նախնիներս, գաղթելով Արևմտյան Հայաստանից, բնակություն են հաստատել Արևելյան Հայաստանի հյուսիսում։

Ազգանվանս առաանձնահատկությունը ընդգծում է տվյալ ժամանակահատվածում ձևավորված ավանդույթներից մեկը։ Հին ժամանակներում հայերը ազգանվան հիմք էին դարձնում իրենց բնորոշող որևէ յուրահատկություն՝ մասնագիտություն կամ բնակավայր։ Մեր պարագայում տեղի է ունեցել հետաքրքիր մի երևույթ. իմ պապերը ապրել են մի շրջանում, երբ իրենց կողքին ապրել են նաև էթնիկ փոքրամասնություններ՝ եզդիներ, քրդեր, չերքեզներ, ովքեր հիմնականում զբաղվել են անասնապահությամբ և հողագործությամբ։ Ըստ պահպանված տեղեկությունների՝ նախապապս, որպեսզի ընդգծի այդ ազգերի հետ ունեցած մեր հարատև կապը և ընկերական հարաբերությունները, որոշել էր մեր ազգանվան մեջ օգտագործել այդ երևույթը բնութագրող ինչ որ գործոն։ Նրա ընտրությունը դարձել է մեր տոհմի յուրօրինակ գաղափարանիշներից մեկը, որի կրողն էլ այժմ հանդիսանում եմ ես…և այսպես էլ առաջացել է Չերքեզյան ազգանունը…

Posted in հայոց պատմություն

Ազատագրական զինված պայքարը Սյունիքում

1722թ Ս. Շահումյանի խնդրանքով վրաց թագավոր Վախթանգ 6-ը Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ Սյունիք է ուղարկում հայոց իշխան։ Դ. Բեկը նրանցից Մխիթար Սպարապետին նշանակում է զորքի հրամանատար։

Հրամանատարներն են նշանակվել՝

  1. Տեր-Ավետիսին
  2. Փարսադանին
  3. Թորոսին

1722թ հայերը պարտության մատնեցին Ջևյանշիր քաչվոր ցեղի նկատմամբ։ Դ.Բեկը պատժեց թշնամու հետ համագործակցող և մահմեդ ընդունած Մելիք Բաղրին։ Սյունիքում այս ամենից հետո բարձրացավ Դ.Բեկի հեղինակությունը նրա շուրջ հավաքվեցին շատ մարդիկ։ Նրա իշխանությունը ընդունեց նաև Պարսից Շահը։ Շահը հրամայեց իր խաներին անհրաժեշտության դեպքում օգնել Դ.Բեկին թուրք արշավանքի ժամանակ։ Զևայի և Որոտանի բերդերը ազատագրելուց հետո, երբ 1727թ թուրքերը պաշարեցին Հալիձորը։ Մ. Սպարապետի, Տեր-Ավետիսի շուրջ հավաքվեցին 300 զինված մարտիկներ և ջարդեցին թուրքերին։ Թուրքերից զոհվեց 13000 մարդ։ Նրացից խլեցին 147 դրոշ, կողուպտը և նրանց պաշարը ու ունեցվածքը։ Մեղրի և Հալիձորի հաղթանակը մեծ ոգևորություն մցրեցին հայկաակն զորքին։ 1728թ մահացավ Դ. Բեկը։ Կապանի զինվորական հրամատարությունը անցավ Մ. Սպարապետին։ Պարտությունից արթնացած թուրքերը հարձակվեցին Հալիձորի վրա։ Պաշարվածները Մ. Սպարապետի գլխավորությամբ ուզում էին պայքարել, սակայն իշխանները և Տեր-Ավետիսը հավատալով թուրքերին ընդունեցին բանակցությունների ճանապարհ։ Մ. Սպարապետը գիշերով հեռացավ բերդից։

Թուրքերը գրավեցին Հալիձորը։ Կոտորեցին մանուկներից մինչև ծերեր։Մ. Սպարապետը մի քանի կարճ կռիվներ տալով թուրքերի դեմ չկարողացավ կասեցնել նրանց առաջխաղացումը։ 1730թ Օրդուբարդում թուրքերին պարտության մատնելուց հետո Խնձորեսկ վերադառնալու ճանապարհին դավադրաբար սպանվում է Մ. Սպարապետը։ Այսպիսով Սյունիքում պայքարի ելած զորքերը կամաց-կամաց կազմալուծվեցին և չկարողացան մենակ դիմակայել թշնամուն

Posted in հայոց պատմություն

Ազատագրական զինված պայքարը Արցախում

Արցախում

Օգտվելով քաղաքական խառը վիճակից լեզգիները ասպատակում էին Շիրվան և Արցախ։ Արցախի իշխաններն զինված ջոկատներով դիմադրում էին թշնամուն։ Արցախ ժամանեցին Աղվան և Թարխան հազարապետները։ Արցախում պայքարին օժանդակում էր Գանձասարի Կաթողիկոս՝ Յեսայի Հասան-Ջալազյանը։

Կառուցվեցին պաշպանական ամրոցներ՝

  • Գյուլստանում
  • Շուշիում
  • Ջրաբերդում
  • Քարագլխում

Պետրոս 1-ը 1722թ-ին արշավեց դեպի Անդրկովկաս պարսից Շահին ապստամբեցին պաշտպանելու։ Դերբենդը գրավելուց հետո Պետրոս 1-ը հանկարծ վերադարձավ Աստախան խոստանալով վերադառնալ հաջորդ տարի։ Նրան սպասող Վրաց Վախթանգ 6-ը հետ վերադարձավ Դերբենդից- Թիֆլիս, իսկ հայկական ուժերը Արցախ։

Թուրքական զորքերը համառ դիմադրության հանդիպեցին Արցախում։ 1724թ-ին Արցախի ռազմական ուժերը դաշինք կնքեցին Գանձակի մահմետականների դեմ ընդեմ թուրքական բանակի։ Երևանի գրավումը բացել էր թուրքերի ախորժակը։ 1725թ-ին թուրքական 3 զորամաս ներխուժեց Արցախի Վանանդ գավառը։ Արցախի մելիքներն 6000 թուրք զինվորներին տեղավորեցին հայկական գյուղերում։ Գիշերային հանկարծակի հարձակումով ոչնչացնում են թուրքերին։ 2 փաշաները սպանվեցին, իսկ 3-ը գերի ընկավ։ Այս կարևոր հաղթանակը մեծ ոգևորություն մցրեց հայոց մարտունակություն և ինքնավարության մեջ։ 1726թ-ին թուրքական զորքերն ներխուժեցին Շուշի, ավարտվեց հայերի հաղթանակով։ 8 օրյա մարտերից հետո թուրքերը կորցրեցին 800 զինվոր և փախան դեպի Գանձակ։ Թուրքական բանակը չկարողացավ գրավել Արցախը։ 1729-1731թթ. Թուրքական նվաճողների դեմ պայքարը շարունակում էր Գյուլստանի սղնախը։ Արցախի հաղթանակը մեծ ոգևորություն առաջացրեց հայության հաջորդ սերունդների մեջ։

Posted in հայոց պատմություն

Պայքար Հայաստանի ազատագրության համար (17-րդ դարի երկրորդ կես-19-րդ դարի առաջին կես): Հակոբ Ջուղայեցի: Իսրայել Օրի

1. Ներկայացրե՛ք Հայաստանի ազատագրության եվրոպական և ռուսական ծրագրերը: Ձեր կարծիքով՝ դրանցից որո՞նք էին ավելի իրատեսական՝ եվրոպակա՞նը, թե՞ ռուսականը 

XVIIդ․ վերջին ու XVIIIդ․ սկզբին հայերը Հայաստանի ազատագրության պայքարի աջակցության համար հույսեր էին կապել Եվրոպայի ու Ռուսաստանի հետ։ Օսմանյան պետության դեմ գործունեության մեջ մեծ դեր է խաղացել Իսրայել Օրին։ Հանդիպել է Գերմանիայի Դյուսելդորֆ քաղաքի իշխան Հովհան Վիլհելմի հետ, ով համաձայնել է աջակցություն ցույց տալ։ Նաև գնացել է Ռուսաստան, որտեղ ազատագրության հարցով հանդիպել է Պետրոս I-ի հետ։

Իմ կարծիքով ավելի լավ ընտրություն էր եվրոպական տարբերակը, քանի որ այդ ժամանակ Ռուսաստանը զբաղված էր Հյուսիսային պատերազմով և միայն դրա վերջից հետո էր խոստացել օգնություն։

Posted in Հասարակագիտություն, հայոց պատմություն

Վարդանանց և երկրորդ համաշխարհային պատերազմները

Վարդանանց պատերազմ

Վարդանանց պատերազմ, 450-451թ տեղի ունեցած ապստամբություն, որն ուղղված էր Սասանյան Պարսկաստանի կրոնափոխության և պարսկացման քաղաքականության դեմ: Մասնակցել են հիմնականում հայկական, մասամբ նաև՝ վրացական և աղվանական ուժեր:

Սասանյան Պարսկաստանի արքա Հազկերտ Բ-ն, դիմելով «հայոց բոլոր մեծամեծերին», հատուկ հրովարտակով պահանջում է հայերի կրոնափոխություն և զրադաշտականության ընդունում: Պարսից արքայի պահանջը քննարկելու համար 449 թվականին Արտաշատում ժողով է հրավիրվում, որին մասնակցող հայկական իշխանական տները և Հայ Առաքելական Եկեղեցին որոշում են չհնազանդվել և մերժել Հազկերտ Բ-ի կրոնափոխության պահանջը: Պարսկաստանի մայրաքաղաք Տիզբոն են մեկնում 11 հայ նախարար: Այնտեղ չկարողանալով խաղաղությամբ հարթել խնդիրը՝ նախարարները որոշում են կեղծ ուրանալ և առերես ընդունել զրադաշտականություն, որպեսզի կարողանան ողջ մնալ և, վերադառնալով հայրենիք, կազմակերպել ապստամբական գործը: Հազկերտը նրանց հետ ուղարկում է մոգեր և զինվորականներ՝ երկիրը կրոնափոխելու համար, սակայն, ամբողջությամբ չվստահելով հայ նախարարներին, պատանդ է պահում հայոց մարզպան Վասակ Սյունու երկու որդիներին և Գուգարքի բդեշխ Աշուշային:

Հայրենիքում` Անգղ և Զարեհավան բնակավայրերի մոտ, հանդիպելով դիմադրության` նախարարները համոզվում են, որ ժողովուրդը պատրաստ է ապստամբել: Սկզբնական շրջանում ապստամբությունը ղեկավարում էր Վասակ Սյունին։ Առաջին նշանավոր ճակատամարտը տեղի է ունենում 450 թվականին Խաղխաղ  քաղաքի մոտ: Այս ամենի հետ մեկտեղ Վասակ Սյունին թողնում է ազգային ազատագրման գործը և հեռանում իր հայրական նահանգ՝ Սյունիք: Վարդան Մամիկոնյանը Ճորա պահակի ամրություններից վերադառնում է Հայաստան, ստանձնում ամբողջ զորքի հրամանատարությունը և ուղարկում նրանց երկրի տարբեր նահանգներ ձմեռելու:

451 թվականի գարնանը Հազկերտը Մուշկան Նիսալավուրտի գլխավորությամբ 80-90-հազարանոց զորք է ուղարկում մարզպանական Հայաստան: Վարդան Մամիկոնյանը հավաքում է 66-հազարանոց զորքը և ընդառաջում նրան:Զորքերը միմյանց հանդիպում են Վասպուրական աշխարհի Արտազ գավառում՝ Տղմուտ գետի ափին՝ Ավարայր կոչվող դաշտում: Ճակատամարտը սկսվում է 451 թվականի մայիսի 26-ի լուսաբացին: Վարդան Մամիկոնյանն անցնում է գետը և հուժկու գրոհով մխրճվում հակառակորդի շարքեր: Ճակատամարտը շարունակվում է մինչև երեկո և ավարտվում հայկական զորքի նահանջով դեպի լեռներ: Ավարայրի ճակատամարտից հետո շատ հայ նախարարներ ամրանում են անառիկ բերդերում և շարունակում պայքարը: Հազկերտն իր անհաջողությունը բարդում է Վասակ Սյունու վրա և նրան, հայոց կաթողիկոս Հովսեփ Վայոցձորցուն, Ղևոնդ Երեցին, մի շարք հայ նախարարների գերեվարում և քշում դեպի երկրի խորքերը։ Երկար տառապանքներից հետո գերության մեջ ողջ մնացած նախարարներին Պերոզի գահակալության շրջանում՝ 463-464 թվականներին, թույլ է տրվում վերադառնալ հայրենիք:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ ( 1939-1945): Պատերազմում ներքաշված էին աշխարհի երկրների մեծ մասը ներառյալ բոլոր մեծ տերությունները, որոնք ձևավորել էին երկու հակամարտող ռազմական դաշինքներ։ Ձևավորված ռազմական դաշինքներն էին Հակահիտլերյան խմբավորումը և Առանցքի երկրները: Այն ամենասփռված պատերազմն էր համաշխարհային պատմության մեջ, որին ուղղակի մասնակցում էր ավելի քան 100 միլիոն մարդ 30 երկրներից։ Այն ուղեկցվեց մեծ մարդկային կորուստներով, ներառյալ խաղաղ բնակչության շրջանում, այդ թվում Հոլոքոստը,որոնց ժամանակ սպանվեց մոտ մեկ միլիոն մարդ՝ ներառյալ Հիրոսիմայի և Նագասակիի ատոմային ռմբակոծումները, ընդհանուր հաշվարկներով պատերազմի զոհ գնացին 50-ից 85 միլիոն մարդ։ Այն դարձավ մարդկության պատմության ամենաարյունալի պատերազմը։

Ճապոնական կայսրությունը ձգտում էր առավելության հասնել Ասիայում և Խաղաղ օվկիանոսում և արդեն գտնվում էր պատերազմի մեջ Չինաստանի հանրապետության հետ 1937 թվականից, սակայն հիմնականում նշվում է, որ համաշխարհային պատերազմը սկսվել է 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, երբ Նացիստական Գերմանիան ներխուժեց Լեհաստան և նրան պատերազմ հայտարարեցին Ֆրանսիան և Միացյալ Թագավորությունը։ 1939 թվականի վերջում և 1941 թվականի սկզբում մի քանի արշավանքի և պայմանագրերի շնորհիվ Գերմանիան նվաճեց կամ իր վերահսկողության տակ առավ մայրցամաքային Եվրոպայի մեծ մասը և ռազմական դաշինք կնքեց Իտալիայի և Ճապոնիայի հետ։ 1939 թվականի օգոստոսին կնքված Մոլոտավ-Ռիբենտրոպ պակտով Գերմանիան և ԽՍՀՄը մասնատեցին և անեքսավորեցին Եվրոպայում իրենց հարևանների տարածքները, այդ թվում Լեհաստանը, Ֆինլանդիան, Ռումինիան և Մերձբալթյան երկրները։ Պատերազմը շարունակվում էր հիմնականում Առանցքի ուժերի և Միացյալ թագավորության ու Բրիտանական համագործակցության երկրների միջև, պատերազմի թատերաբեմերն էին Հյուսիսային Աֆրիկան և Արևելյան Աֆրիկան։ 1941 թվականի հունիսի 22-ին Եվրոպայի Առանցքի ուժերը ներխուժեցին Խորհրդային միություն, բացելով մեծագույն ցամաքային ռազմաճակատը պատմության մեջ, որում ներառվեցին Առանցքի ուժերի հիմնական զորքերը։ 1941 թվականի դեկտեմբերին Ճապոնիան հարձակվեց Միացյալ Նահանգների և խաղաղ օվկիանոսի եվրոպական գաղութների վրա և արագորեն նվաճեց Խաղաղ օվկիանոսի արևմտյան մասը։

1942 թվականին Ճապոնիան պարտություն կրեց Միդվեյի ճակատամարտում, իսկ Գերմանիան պարտվեց Հյուսիսային Աֆրիկայում, որից հետո նաև Ստալինգրադում։ 1943 թվականին գերմանացիները մի շարք պարտություններ կրեցին Արևելյան ճակատում, իսկ Դաշնակիցները ներխուժեցին Իտալիա և Սիցիլիա, ինչի արդյունքում Առանցքի ուժերը կորցրեցին իրենց մարտավարական առավելությունը բոլոր ճակատներում։ 1944 թվականին Դաշնակիցները բացեցին Արևմտյան ճակատը, մինչդեռ Խորհրդային Միությունը ազատագրեց բոլոր կորցված հողերը։ 1944-ից 1945 թվականներին Ճապոնիան կորցրեց խաղաղ օվկիանոսում գրեթե բոլոր մարտավարական կղզիները։

Պատերազմը Եվրոպայում մոտենում էր ավարտին և Դաշնակիցները արևմուտքից, իսկ Խորհրդային Միությունը արևելքից ներխուժեցին Գերմանիա և Բեռլինը նվաճելով խորհրդային զորքերի կողմից Գերմանիան հայտարարեց կապիտուլացիայի մասին 1945 թվականի մայիսի 9-ին։ Պատերազմը սակայն շարունակվում էր և Ճապոնիան չէր պատրաստվում անձնատուր լինել։ 1945 թվականի օգոստոսի 6-ին և 9-ին Միացյալ Նահանգները Ատոմային ռումբ նետեցին ճապոնական Հիրոսիմա և   Նագասակի  քաղաքների վրա։ Ճապոնիայի տարածք ներխուժումը չեղարկվեց, քանի նոր ատոմային վտանգի և Խորհրդային Միության ներխուժման պատճառով Ճապոնիան անձնատուր եղավ 1945 թվականի օգոստոսի:

Համեմատություն 

Այն մի քանի հարյուրամյակներում, որն անցել է այս երկու պատերազմների միջև բավականին շատ բաներ են փոխվել։ Այդքան ժամանակից հետո իհարկե տեխնիկան զարգացել էր և 1940-ակնանների արդեն կռվում էին ինքնաթիռներով, մեքենաներով, ռումբերով և ավելի արդյունավետ զենքերով։ Պատերազմների մաշտաբը մեծացավ․ կռվող մարդկանց քանակը, մասնակցող երկրների քանակը և պատերազմի հետևանքները աշխարհի վրա նույնպես մեծացան։ Այսօր շատ ավելի հեշտ մարդկանց և շրջապատին մեծ վնասներ հասցնել։ Սակայն ժամանակի ընթացքում աշխարհում կոնֆլիկտների թիվը նվազել է։

Posted in Հասարակագիտություն, հայոց պատմություն

Թավշյա հեղափոխություն

Թավշյա հեղափոխությունը իրանից ներկայացնում է ոչ բռնի առանց արյուն հեղափոխություն։ Որ նույնպես եղավ Հայաստանում 2018թ.։ Նախ պատմեմ ինչէ իրանից ներկայացնում հեղափոխությունը։
Հեղափոխությունը Հանրապետությունը ղեկավորողների դեմ որպիսի ստափվեն կամ հեռանան իրենց պաշտոնից։

Թավշյա հեղափոխությունը նաև տեղի է ունեցել Չեխոսլովակիայում։ Ոչ բռնի իշխանափոխություն Չեխոսլովակիայում, որը տեղի է ունեցել 1989 թվականի նոյեմբերի 17-ից դեկտեմբերի 29-ը: Ժողովրդական ցույցեր տեղի ունեցան Չեխոսլովակիայի կոմունիստական կուսակցության միակուսակցական կառավարության դեմ, որին մասնակցում էին ուսանողները և ավելի տարիքով քաղաքացիները: Արդյունքում 41 ամյա միակուսակցական իշխանությունը Չեխոսլովակիայում ավարտվեց և երկիրը պլանային տնտեսությունից վերափոխվեց Խորհրդային Հանրապետության։
1989 թվականի նոյեմբերի 17-ին (Ուսանողի միջազգային օր) ոստիկանական զորքերը ցրեցին ուսանողական ցույցը Պրահայում: Այդ օրը նաև լրանում էր Նացիստական օկուպացիայի դեմ ցուցարարների հանդեպ բռնությունների 50 ամյակը: Նոյեմբերի 17-ի իրադարձություններին հաջորդեցին մի շարք ցույցեր նոյեմբերի 19-ից մինչև դեկտեմբերի վերջը: Նոյեմբերի 20-ին ցուցարարների թիվը Պրահայում հասավ 500.000-ի` նախորդ օրվա 200.000 փոխարեն: Երկու ժամյա համընդանուր գործադուլի մասնակցեցին Չեխոսլովակիայի բոլոր քաղաքացիները, որը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 27-ին: Նոյեմբերի 24-ին Կոմունիստական կուսակցության ամբողջ վերնախավը, ներառյալ գլխավոր քարտուղար Միլոշ Յակեշը, հրաժարական տվեցին: Ի պատասխան Վարշավյան պակտի երկրների կառավարությունների դեմ աճող փողոցային պայքարի աճին, Չեխոսլովակիայի կոմունիստական կուսակցությունը նոյեմբերի 28-ին հայտարարեց, որ հրաժարվում է երկրում միակուսակցական համակարգից: Երկու օր անց օրենսդրորեն ֆորմալ սահմանադրությունից հանվեցին այն կետերը, որոնք կոմունիստներին տալիս էին մենիշխանություն: Դեկտեմբերի սկզբին փշալարերը և այլ ենթակառուցվածները հեռացվեցին Արևմտյան Գերմանիայի և Ավստրիայի սահմանից: Դեկտեմբերի 10-ին նախագահ Գուստավ Հուսակը հատատեց 1948 թվականից հետո Չեխոսլովակիայի առաջին հիմնականում ոչ կոմունիստների բաղկացած կառավարությունը և հրաժարական տվեց: Ալեքսանդր Դուբչեկը ընտրվեց ֆեդերալ կառավարության խոսնակ և Վացլավ Հավելը 1989 թվականի դեկտեմբերի 29-ին դարձավ Չեխոսլովակիայի նախագահ: 1990 թվականի հունիսին Չեխոսլովակիայում տեղի ունեցան առաջին ժողովրդական ընտրություններըը 1946 թվականից հետո: